Gücün Ateşi: Rum Ateşini Kim Kullandı?
Bir siyaset bilimci olarak şunu bilirim: tarih, yalnızca kazananların değil, güç mekanizmalarını elinde tutanların hikâyesidir. Rum ateşi — hem bir silah hem de bir metafor olarak — tam da bu gücün sembolüdür. “Rum ateşini kim kullandı?” sorusu, yüzeyde bir tarihî merak gibi görünse de, aslında iktidarın doğası, kurumların işleyişi ve toplumsal düzenin meşruiyeti üzerine derin bir sorgulamadır.
Bizans’ın gizemli silahı olarak bilinen Rum ateşi, düşman donanmalarını yakmakla kalmamış; yüzyıllar boyunca devlet otoritesinin, bilginin kontrolünün ve ideolojik üstünlüğün bir sembolüne dönüşmüştür. Her alevin ardında bir iktidar ilişkisi vardır. Ve her güç, bir başka gücü yakarak ayakta kalır.
İktidarın Alevi: Devletin ve Bilginin Gücü
Rum ateşi, Bizans İmparatorluğu’nun en stratejik icatlarından biriydi. Kimyasal bileşimi gizli tutuldu, formülü sadece imparatorluk elitleri tarafından bilindi. Bu durum, siyaset bilimi açısından klasik bir bilgi tekeli örneğidir.
İktidar, yalnızca fiziksel gücü değil, bilginin kimde olduğuna dair kontrolü de temsil eder. Tıpkı modern devletlerin nükleer sırlarını koruması gibi, Bizans da Rum ateşinin formülünü bir “devlet sırrı” haline getirdi. Burada karşımıza çıkan kavram, Michel Foucault’nun tanımladığı şekilde, “bilgi-iktidar döngüsü”dür: kim bilgiye sahipse, o gücü elinde tutar.
Rum ateşinin asıl gücü, ateşin kimyasalından çok, bu gizemin etrafında kurulan ideolojik egemenlikte yatıyordu. Devlet, bu bilgiyle yalnızca düşmanlarını değil, kendi halkını da yönetiyordu — “gizli bilgi” bir inanç, bir korku, bir sadakat aracına dönüşüyordu.
Erkek Stratejisi ve Kadın Katılımı: İktidarın Cinsiyeti
Siyaset tarihinde güç genellikle erkeklikle özdeşleştirilmiştir: strateji, savaş, kontrol, fetih… Rum ateşi de bu bağlamda “erkek egemen” bir güç sembolüydü. Komutanlar ateşi yönetir, teknisyenler üretir, devlet adamları sırları saklardı. Güç, dikey bir hiyerarşide yukarıdan aşağıya akardı.
Ancak tarihin sessiz yüzünde, kadınların bu ateşle kurduğu ilişki farklıydı. Kadınlar, Bizans sarayında iletişim, uzlaşı ve istikrarın temsilcisiydi. Onların iktidarı doğrudan değil, katılımcı ve dönüştürücüydü. Rum ateşiyle yakmak yerine, o ateşi söndürmeden yönlendirmeyi tercih ettiler.
Bu fark, bugün bile siyaset biliminin temel sorularından birini gündeme getirir: Gerçek güç, yok etmek midir, yoksa yönlendirebilmek mi?
Kadınların tarih boyunca iktidar alanlarına katılımı, stratejiden çok sürdürülebilirlik odaklı olmuştur. Erkekler ateşi kullanırken, kadınlar onu toplumsal ısıya dönüştürmüştür. Bu, gücün cinsiyetsizleştirilmesi değil, çok boyutlu hale getirilmesidir.
Kurumsal Güç ve İdeolojik Meşruiyet
Rum ateşinin başarısı, sadece teknolojik değil, kurumsal bir başarıydı. Bizans bürokrasisi, bu gücü merkezi bir mekanizma olarak korudu. Ateşin kimyasal formülü kadar, onun dağıtımını düzenleyen emir zinciri de stratejik öneme sahipti.
Devletin bu merkezi yapısı, modern anlamda bir “güvenlik devleti”nin öncülüdür. Her kurum, ateşi kullanma yetkisini doğrudan imparatorun otoritesinden alıyordu. Bu durum, günümüz siyasetinde devletlerin güç tekeli kavramına benzerdir.
Rum ateşi, yalnızca askeri bir araç değil; devlet ideolojisinin sembolüydü. O ateşin yanışı, bir anlamda imparatorun iradesinin görünür hale gelmesiydi. Halk için o ateş, Bizans’ın tanrısal düzeninin bir kanıtıydı. Böylece, iktidar yalnızca fiziksel değil, sembolik bir düzeyde de yeniden üretilmiş oluyordu.
Vatandaşlık, Korku ve Sadakat
Her iktidar yapısı, bir vatandaşlık bilinci yaratır — bazen haklarla, bazen korkularla. Bizans halkı için Rum ateşi, hem güvenliğin hem de itaatin simgesiydi. Devlet bu ateşi “bizim koruyucumuz” olarak sunarken, aynı zamanda “bizim gücümüz” söylemini inşa etti.
Bu, modern ulus-devletlerin “milli silah”, “yerli teknoloji” gibi kavramlarıyla benzer bir ideolojik stratejidir. Halk, gücü kullanmaz ama o güce aidiyet hisseder. Böylece vatandaşlık, katılımdan çok bağlılık üzerinden tanımlanır.
Ancak burada asıl soru şudur: Bir vatandaş, ateşi kullanan mı olmalıdır, yoksa o ateşin yanışını alkışlayan mı?
Bu provokatif soru, siyasal katılımın sınırlarını yeniden düşünmeye davet eder.
Modern Yansımalar: Ateşin Bitmeyen Politikası
Bugün Rum ateşinin formülü kaybolmuş olabilir, ancak onun temsil ettiği güç ideolojisi hâlâ yaşamaktadır. Bilgi tekeli, askeri sırlar, stratejik kaynaklar ve enerji politikaları — hepsi modern Rum ateşleridir. Devletler hâlâ bu “gizli ateşleri” kontrol ederek varlıklarını sürdürür.
Kadınlar ise giderek daha fazla bu alanlara dâhil olarak ateşi yalnızca “yakma” değil, “aydınlatma” aracına dönüştürmektedir. Demokratik katılım, bilgi paylaşımı ve şeffaflık talepleri, modern dünyanın Rum ateşini yeniden tanımlamaktadır.
Sonuç: Ateşi Kim Tutuyor?
“Rum ateşini kim kullandı?” sorusu, artık yalnızca bir tarihsel olay değil, bir siyaset bilimi sorusudur. Çünkü bugün de ateş, yani güç, el değiştirmektedir.
Sorulması gereken soru belki de şudur: Artık o ateşi kim tutuyor — devlet mi, halk mı, yoksa bilgiye sahip olan azınlık mı?
Cevap ne olursa olsun, bir gerçek değişmez: Gücün ateşi hiç sönmez; yalnızca el değiştirir.